جشن بهمنگان؛ جشنی برای بزرگداشت اندیشه نیک | آداب و رسوم

جشن بهمنگان از آن آیین‌های فراموش‌نشدنی ایران باستان است که فلسفه عمیقش، یعنی اندیشه نیک و مهربانی با هستی، امروزه بیش از هر زمان دیگری در سبک زندگی ما جای خالی دارد.

بسیاری از ما می‌دانیم بهمنگان روزی برای سپاسگزاری است، اما وقتی پای آداب و رسومِ خاص آن، مثل چراییِ گیاه‌خواری در این روز یا آیین‌های پوشش سپید به میان می‌آید، ابهام‌ها شروع می‌شود.

در این مقاله قرار است فراتر از یک تقویم ساده، به عمق تاریخچه و فلسفه این جشن برویم و با بررسی آداب آن، راهی برای پیوند دوباره با فرهنگ اصیل ایرانی در سفرها و زندگی‌مان پیدا کنیم.

همراه ما باشید تا در ادامه، نه تنها رازهای این جشن کهن را کشف کنید، بلکه بدانید چرا بهمنگان می‌تواند نگاه شما را به سفرهای ایران‌گردی‌تان دگرگون کند.

بهمنگان چیست؟ (فلسفه و معنای جشن)

جشن بهمنگان یکی از جشن‌های کهن ایرانی است که در سنت زرتشتی معنا پیدا می‌کند. این جشن از آن دسته آیین‌هایی نیست که فقط به شادی و دورهمی خلاصه شود؛ نام آن به یکی از مهم‌ترین مفاهیم دینی و اخلاقی ایران باستان گره خورده است.

در گاه‌شماری و فرهنگ زرتشتی، بسیاری از مناسبت‌ها با نام روزها و نیروهای مینوی پیوند دارند. بهمنگان نیز از همین خانواده است و هویت خود را از «بهمن» می‌گیرد؛ نامی که در متون اوستایی با صورت وُهومنه یا وَهومنَه شناخته می‌شود.

بهمن یا وهومن در اوستا به منش نیک و خرد پاک نزدیک است. این مفهوم به انسان یادآوری می‌کند که پاکی از ذهن آغاز می‌شود و رفتار درست، ریشه در فکر درست دارد.

نیکی فقط در عمل بیرونی خلاصه نمی‌شود؛ اندیشه، گفتار و کردار سه پله اصلی‌اند و بهمن بیشتر با نخستین پله پیوند دارد؛ همان جایی که تصمیم‌ها پیش از تبدیل شدن به رفتار شکل می‌گیرند.

اگر به مطالعه گاه‌شماری و آیین‌های کهن علاقه‌مندید، بخش رویدادها و مناسبت های ملی و جهانی کارناوال دریچه‌ای کامل به این مناسبت‌های ریشه‌دار در تقویم ایرانی باز می‌کند.

بهمنگان به زبان ساده، تمرینی برای مرتب‌کردن درون است. اگر نوروز خانه را تازه می‌کند و مهرگان شکرگزاری از برداشت و نعمت را به یاد می‌آورد، بهمنگان توجه را به ذهن و نیت انسان می‌برد. پاکی در اینجا معنای گسترده‌تری دارد؛ از پرهیز از خشونت تا مراقبت از کلام و نگاه مهربانانه‌تر به همه موجودات زنده.

جشن بهمنگان در تقویم؛ این جشن چه روزی است؟

برای فهم تاریخ جشن بهمنگان باید سراغ منطق تقویم زرتشتی رفت؛ تقویمی که در آن هر روز ماه نام جداگانه‌ای دارد. وقتی نام روز و نام ماه یکی می‌شود، آن روز به جشن اختصاص پیدا می‌کند.

در این ساختار، بهمن نام روز دوم هر ماه و همچنین نام ماه یازدهم سال است. بنابراین بهمنگان در روز بهمن از ماه بهمن برگزار می‌شود؛ یعنی روزی که نام روز و ماه به هم می‌رسند.

در تقویم زرتشتی، ماه‌ها ۳۰ روزه‌اند و هر روز نامی مانند اورمزد، بهمن، اردیبهشت، شهریور، سپندارمذ، خرداد و امرداد دارد. این نام‌گذاری فقط برای شمارش زمان نبوده؛ هر نام، بار معنایی و آیینی خود را داشته است. به همین دلیل، وقتی روز دوم ماه بهمن فرا می‌رسیده، روز «بهمن» در ماه «بهمن» قرار می‌گرفته و فرصت بزرگداشت آن فراهم می‌شده است.

در منابع و تقویم‌های امروزی، تاریخ جشن بهمنگان معمولاً ۲ بهمن ذکر می‌شود؛ با این حال در برخی تطبیق‌های پژوهشی، به دلیل تفاوت میان گاه‌شماری ۳۰ روزه زرتشتی و تقویم رسمی خورشیدی (وجود شش ماه اول ۳۱ روزه)، تاریخ ۲۶ دی نیز دیده می‌شود.

بهمنگان عضوی از چرخه جشن‌های دوازده‌گانه باستانی است.

جای آن در میانه زمستان قرار دارد؛ زمانی که طبیعت آرام‌تر است و زندگی، بیش از همیشه به خانه، خوراک، آتشدان و جمع‌های نزدیک خانوادگی تکیه می‌کند. دقیقاً مانند جشن دیگان که در ماه پیش از آن با محوریت آفرینش و دادار برگزار می‌شود، بهمنگان نیز پیوند میان سرمای زمستان و گرمای تفکر انسانی را به نمایش می‌گذارد.

فلسفه و تاریخچه بهمنگان در ایران باستان

بهمن در سنت زرتشتی نخستین امشاسپند است؛ یعنی از نیروهای مینوی و ستوده‌ای که در کنار اهورامزدا قرار می‌گیرند و نماد خرد و دانایی پروردگار به شمار می‌روند.

نام این جشن از همین جایگاه ریشه می‌گیرد و بدون درک این جایگاه، فلسفه پاسداری از جهان هستی ناقص خواهد ماند.

در متون دینی زرتشتی، امشاسپند بهمن موکل و پشتیبان جانوران سودمند (گوسفندان، گاوها و دیگر حیوانات اهلی) در جهان خاکی است.

ایرانیان باستان بر این باور بودند که انسان خردمند نه‌تنها به هم‌نوع خود ستم نمی‌کند، بلکه پاسدار حیوانات و طبیعت پیرامون خویش است. به همین دلیل، بهمنگان بستری نمادین برای بازخوانی این پیمان اخلاقی بود: مهار خشونت و برقراری صلح با تمامیت زیست‌بوم.

این جشن در کنار آیین‌هایی قرار می‌گیرد که ایرانیان برای ارج‌نهادن به عناصر طبیعی برپا می‌کردند؛ همان‌طور که جشن آبانگان در ستایش پاکی آب‌های روان و جشن آذرگان در تکریم آتش و انرژی حیات‌بخش برگزار می‌شد، بهمنگان به کیفیت درونی انسان و مسئولیت اخلاقی او در قبال جانداران نگاه می‌کرد.

آداب و رسوم بهمنگان؛ از پرهیز تا جشن

رسم‌های جشن بهمنگان در منابع تاریخی و روایت‌های زرتشتی، حال‌وهوایی آرام، اخلاق‌محور و خانگی دارند.

ابوریحان بیرونی در کتاب مشهور آثارالباقیه از بهمنجه و آیین‌های ویژه این روز گزارش‌های ارزشمندی داده است که نشان می‌دهد بهمنگان تنها یک مفهوم ذهنی نبوده، بلکه در تمام تاروپود زندگی روزمره جریان داشته است.

سنت گیاه‌خواری در بهمن‌روز

یکی از مشهورترین آیین‌های بهمنگان که امروزه به آن «رژیم وگان یا وجترین» می‌گوییم، پرهیز کامل از کشتار و خوردن گوشت حیوانات در این روز است که در سنت زرتشتی با نام روز نبر (نَبُرَد) شناخته می‌شود.

از آنجا که امشاسپند بهمن نگهبان چارپایان سودمند است، در این روز هیچ حیوانی ذبح نمی‌شد و مردم تنها از خوراک‌های گیاهی، حبوبات، میوه‌ها، لبنیات و دانه‌های روغنی استفاده می‌کردند تا یادآور زندگی مسالمت‌آمیز با آفرینش باشند.

پوشیدن لباس سپید

رنگ سپید در باورهای کهن ایرانی، نماد پاکی ذهن، بی‌آلایشی، روشنایی درونی و صلح است. از دیرباز در روز بهمنگان، زنان و مردان جامه‌های سپید و پاکیزه بر تن می‌کردند.

این رنگ پیوند نزدیکی با صفت وهومن دارد؛ نشانه‌ای آشکار از اینکه ذهن انسان باید از هرگونه آلودگی، خشم و کینه تهی باشد تا بتواند پذیرای اندیشه نیک شود. پاکیزه کردن فضای خانه و افروختن کندر و عود نیز مکمل این آیین پاکی بوده است.

جشن و پایکوبی و نیایش

بهمنگان گرچه جشنی آرام و تفکرمحور است، اما آیین‌های جمعی و ستایش‌های پرشور خود را داشته است. زرتشتیان در بامداد این روز به آتشکده‌ها می‌رفتند و در کنار موبدان، بخش‌هایی از اوستا به‌ویژه یشت‌ها و آفرینگان‌های مربوط به بهمن را زمزمه می‌کردند.

پس از نیایش‌های صبحگاهی، خانواده‌ها گرد هم می‌آمدند، سرودهای شادی‌بخش می‌خواندند، به یکدیگر شادباش می‌گفتند و با شیرینی‌های سنتی از مهمانان پذیرایی می‌کردند.

آش بهمنگان؛ نماد برکت و اشتراک

یکی از بخش‌های جذاب سفره جشن بهمنگان، خوراک‌های گرم زمستانی به ویژه آش بهمنگان (یا آش دانکو) بوده است. ابوریحان بیرونی می‌نویسد ایرانیان در این روز دیگی بزرگ بر آتش می‌گذاشتند و آشی از انواع حبوبات، سبزی‌های خشک کوهی، غلات و گوشت گیاهی می‌پختند.

در گذشته، در این خوراک از دو گیاه دارویی با نام‌های سنتی بهمن سرخ و بهمن سفید (ریشه گیاهی کوهی و مقوی حافظه) استفاده می‌شد؛ باور بر این بود که خوردن این معجون در آغاز بهمن‌ماه، نیروی ذهن را تقویت کرده و انسان را در برابر سرمای استخوان‌سوز زمستان مقاوم می‌سازد.

پختن این آش جنبه همیاری محله‌ای داشت؛ هر خانواده بخشی از حبوبات و سبزی‌ها را می‌آورد تا در پخت آش شریک شود و حاصل آن میان همسایگان و نیازمندان تقسیم می‌شد.

چرا جشن بهمنگان برای گردشگران و علاقه‌مندان به فرهنگ ایران اهمیت دارد؟

گردشگری فرهنگی در دوران معاصر دیگر به دیدن صرفِ بناهای خشتی و کتیبه‌های تاریخی محدود نمی‌شود؛ امروزه گردشگران مشتاق کشف فلسفه زیست نیاکان ما در قالب گردشگری رویداد (Event Tourism) هستند.

آشنایی با آیین‌هایی همچون بهمنگان، به ما نشان می‌دهد که مفاهیم مدرنی مانند حفاظت از محیط زیست و احترام به حقوق حیوانات، قرن‌ها پیش جزو باورهای تثبیت‌شده این سرزمین بوده است.

ردپای زنده این فرهنگ را امروز می‌توان در شهرهایی چون یزد و کرمان به چشم دید. قدم‌زدن در کوچه پس‌کوچه‌های محله زرتشتیان یزد، سر زدن به موزه مارکار یا آتشکده ورمهر، زمانی عمق واقعی خود را نشان می‌دهد که بدانید پشت هر نقش و نگار و هر نام‌گذاری تقویمی، چه جهان‌بینی شگفت‌انگیزی قرار دارد.

اگر شما هم شیفته سفرهای هدفمند، قصه‌محور و تجربه دست‌اول سنت‌های ایران باستان هستید، برنامه‌ریزی یک سفر فرهنگی به بافت‌های تاریخی بهترین شروع است؛ شما می‌توانید برای خرید بلیت پرواز، رزرو اقامتگاه‌های بوم‌گردی و هتل‌های سنتی یا همراه شدن با تورهای ایران‌گردی، از خدمات برنامه‌ریزی سفر در کارناوال کمک بگیرید تا ایران را از زاویه‌ای عمیق‌تر کشف کنید.